Mani dhe Maniotët: Rigjetja e rrënjëve arbërore përmes historiografisë së Kanellidis dhe Sathas
A ishin “sllavët” e Pelonezit në fakt fise Iliro-Arbërore? Një vështrim mbi kolonizimin e hershëm të Manit që në shekullin VIII.
Mani si enigmë historiografike
Rajoni i Manit, i njohur për rezistencën e tij të paepur dhe strukturën shoqërore të bazuar në kode nderi dhe fortesa familjare, ka qenë shpesh subjekt i debateve mbi pastërtinë etnike dhe origjinën e banorëve të tij. Ndërsa historiografia tradicionale shpesh i ka portretizuar Maniotët si pasardhës të drejtpërdrejtë të Spartanëve të lashtë, zërat e fuqishëm të studiuesve si Petros Kanellidis dhe historiani Konstantinos Sathas ofrojnë një panoramë tjetër, ku elementi arbëror (albanit) luan një rol protagonist që në mesjetën e hershme.
Teza e Konstantinos Sathas: “Sllavët” që ishin Shqiptarë
Një nga pikat më radikale dhe të mirëargumentuara në veprat e Sathas (referuar në dokumenta, sidomos te Realia Byzantina dhe studimet mbi epokën post-bizantine) është ri-identifikimi i fiseve që tradicionalisht janë quajtur sllave në Peloponez.
Sipas Sathas, fiset si Ezeritët dhe Melingët, që u vendosën në vargmalet e Tajgetit dhe në rrethinat e Manit, nuk ishin me origjinë sllave, por fise Illyro-Arbërore. Argumenti i tij bazohet në:
- Onomastikën dhe Toponiminë: Shumë emërtime që konsideroheshin sllave, sipas tij, i përkasin një shtrese më të vjetër gjuhësore ose një deformimi të emërtimeve arbërore.
- Karakterin Luftarak: Organizimi social i këtyre “kolonëve” përputhej më shumë me strukturën e fareve arbërore sesa me modelet e vendbanimeve sllave të asaj kohe.
Petros Kanellidis dhe “Kolonizimi i hershëm” (Shek.VIII)
Gazetari dhe shkrimtari maniot Petros Kanellidis, i mbështetur në kërkimet e tij mbi shpirtin dhe historinë e vendlindjes, mbron idenë se prania e arbërve në Man nuk fillon me emigrimet e mëdha të shekullit XIV, por shumë më herët. Ai pajtohet me mendimin se valët e para të popullimit “albanit” në Peloponez datojnë që në shekullin VIII pas Krishtit.
Ky kolonizim i hershëm shpjegon arsyen pse shumë elemente të dokeve maniote—si gjakmarrja, vajtimet e vdekjes (mirologjia) dhe besa—janë pothuajse identike me ato të malësive të Shqipërisë Veriore dhe Labërisë. Kanellidis e sheh Manin jo si një ishull të izoluar helen, por si një simbiozë ku gjaku arbëror u bë palca e rezistencës maniote.
Dëshmitë Dokumentare: Rasti i Nifonit II dhe Manuelit
Dokumentet e ofruara (Imazhet 1, 3 dhe 4) shërbejnë si prova konkrete të kësaj pranie elitare arbërore në rajon. Figura e Nifonit II (Patriarkut të Kostandinopojës) është kyçe. Nifoni lindi në Peloponez, por babai i tij, Manueli, dokumentohet si një “arkond albanit” (Imazhi 3: Μανουήλ τις άρχων αλβανίτης).
Ky fakt tregon se:
- Arbërit nuk ishin thjesht barinj apo bujq, por pjesë e aristokracisë administrative të Peloponezit.
- Lidhja e tyre me strukturat e larta kishtare dhe politike ishte e qëndrueshme.
- Prania e tyre në zonat si Mesinia dhe Mani ishte aq e rrënjosur, sa prodhoi figura që drejtuan botën ortodokse.
Arvanitët e Manit: “Kullat e Burrërisë”
Në fragmentet e shkrimit, autori Spyros Sitogeorgopoulos bën thirrje për njohjen e kontributit të “vëllezërve arvanitë”. Ai citon burimet që i përshkruajnë Arvanitët si “bij autentikë të nderit dhe besimit”. Kjo “frymë arvanitase” ishte ajo që i dha Manit forcën për të mbetur i pamposhtur nga osmanët. Përzierja e elementit vendas me atë pasardhës të “Pellasgëve të urtë” (sipas tezës së Vassiadis) krijoi atë që sot e njohim si identiteti unik maniot.
Drejt një historie të përbashkët
Analiza e Petros Kanellidis dhe referenca te Konstantinos Sathas na ftojnë të rishikojmë historinë e Mesjetës ballkanike. Nëse pranojmë se vendbanimet e hershme “sllave” të shekullit VIII ishin në fakt lëvizje të fiseve iliro-arbërore, atëherë historia e Pelonezit dhe Manit ndryshon rrënjësisht. Mani nuk del vetëm si një krahinë greke, por si një bastion i madh i bashkimit të kulturave dhe gjakut, ku elementi arbëror ishte jo vetëm i pranishëm, por formësues i asaj që sot quhet “Maniotizëm”.
“Drita do të mposhtë errësirën” kur arkivat dhe dokumentet autentike flasin për të vërtetat e mbuluara nga propaganda e shekujve të fundit.