Dëshmitë serbe dhe raguziane mbi origjinën shqiptare të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut

(Analizë burimore me dokumente juridike, kishtare, kronikale dhe historiografike serbe)

1. Hyrje
Origjina etnike dhe pozicioni politik i Gjergj Kastrioti – Skënderbeu janë trajtuar shpesh në diskurse polemike të vona. Megjithatë, një analizë e mbështetur në burime jo-shqiptare, veçanërisht dokumente serbe (juridike dhe kishtare), akte diplomatike raguziane dhe historiografi serbe moderne, tregon një tablo të qëndrueshme: Skënderbeu dhe familja e tij identifikohen si arbërorë (shqiptarë) dhe trajtohen si aktorë politikë të veçantë nga bota serbe.

Qëllimi i këtij shkrimi është të paraqesë këto dëshmi sipas parimeve të kritikës burimore: kronologjia, gjuha e dokumentit, konteksti institucional dhe përdorimi historiografik.

2. Dokumentet serbe/kishtare mbi familjen Kastrioti

2.1. “Adelfati” i vitit 1426 – dëshmia juridike kyçe
Një nga dokumentet më të rëndësishme serbe për familjen Kastrioti është Adelfati i vitit 1426, një kontratë juridike e hartuar në sllavishten mesjetare, ndërmjet Gjon Kastriotit dhe Manastirit Hilandar.² Hilandari është manastir serb për nga tradita kishtare, por gjeografikisht ndodhet në Greqi.

Dokumenti rregullon marrëdhëniet pronësore dhe shpirtërore midis palëve dhe i garanton Gjon Kastriotit të drejtën e qëndrimit ose të varrimit në manastir (adelfaton).
Në këtë akt:

Gjoni blen fshatrat Rostushë dhe Trebisht, i dhuron ato Hilandarit, dhe, në mënyrë vendimtare, përmend me emër katër djemtë e tij

Citat origjinal (sllavisht kishtare, transliteruar)
„Господинь Гьонъ Кастриотъ, воєвода арбанаськы, съ синовьими своими: Станишомь, Репошемь, Константиномь и Гьорьгьемь…“

Përkthim shqip
“Zotëria Gjon Kastrioti, vojvodë arbëror, me bijtë e tij: Stanisha, Reposhi, Kostandini dhe Gjergji…”

Termi arbanasky është emërtimi standard sllav për shqiptarët dhe nuk përdoret për fisnikërinë serbe, çka përjashton çdo interpretim etnik alternativ.

Ky është dokumenti më i hershëm sllav që përmend Gjergj Kastriotin me emër, duke e identifikuar si bir të një vojvode arbëror, i lidhur me pronat në zonën Dibër–Mat, jashtë çdo territori etnik serb.³

Vlera shkencore e këtij dokumenti është e jashtëzakonshme: ai është juridik, bashkëkohor, i hartuar në mjedis serb dhe përmban emrin e Skënderbeut para se ai të shfaqet në skenën politike evropiane.

2.2. Mbishkrimi mortor i Reposh Kastriotit
Një tjetër dëshmi serbe me vlerë të lartë është mbishkrimi mortor i Reposh Kastriotit, vëllait të Skënderbeut, i ruajtur në Hilandar.⁴

Citat origjinal
„Прѣстави сѧ рабъ Божии Рѣпошь, дукьсъ илирьскы.“

Përkthim shqip
“U nda nga jeta shërbëtori i Zotit Reposh, dukë ilir.”

Termi ilir përdoret këtu në kuptimin mesjetar-gjeografik për hapësirën arbërore dhe nuk nënkupton identitet serb.

3. Dëshmi nga jeniçeri serb: Kostandin Mihajloviç
Një burim i dorës së parë është vepra e Kostandin Mihajloviç, një serb nga Ostrovica që shërbeu si jeniçer osman dhe shkroi kujtimet e tij në fund të shek. XV.⁵

Citat origjinal (serbisht)
„Skender-beg, Arbanas, koji se odmetnu od Turaka i podiže Arbanase na oružje.“

Përkthim shqip
“Skënderbeu, arbër (shqiptar), i cili u shkëput nga turqit dhe ngriti arbërorët në armë.”

Ky dëshmitar: është etnikisht serb, është bashkëkohës i Skënderbeut, dhe e identifikon atë pa asnjë dyshim si Arbanas. Heshtja e çdo pretendimi për identitet serb në një kontekst të tillë është burimisht domethënëse.

4. Skënderbeu dhe Despotati serb: rasti i Gjergj Brankoviçit
Dokumentet dhe kronikat serbe që përshkruajnë tensionet diplomatike mes Skënderbeut dhe Despotit të Serbisë, Gjergj Brankoviçit (1444–1448), janë dëshmi e qartë e dallimit të tyre etnik dhe politik.

Konteksti: Gjatë Betejës së Dytë të Kosovës (1448), Brankoviçi e pengoi Skënderbeun të bashkohej me ushtrinë e Janosh Huniadit.⁶

Analiza: Nëse Skënderbeu do të konsiderohej serb apo pjesë e “botës serbe”, kronikat e kohës dhe letërkëmbimet e Despotit do ta trajtonin si një “vasal rebel” apo “fisnik serb”. Përkundrazi, ai trajtohet si një faktor i jashtëm politik, me interesa që shpesh binin ndesh me politikën neutrale/pro-osmane të Brankoviqit.

5. Tradita sllave e hershme: Il Regno de gli Slavi – Mavro Orbini
Edhe pse Orbini ishte raguzan (Dubrovnik), vepra e tij “Il Regno de gli Slavi” (Mbretëria e Sllavëve) është pjesë e traditës historiografike sllave dhe u përdor gjerësisht në hapësirën serbe. Ai e dallon qartë Skënderbeun si prijës të shqiptarëve dhe e lidh me Arbërinë. Kjo vepër ka pasur ndikim të madh në historiografinë sllave të mëvonshme.

Origjinali (italisht e shek. XVII, burim sllav i kanonizuar)
“Giorgio Castriotto, detto Scanderbeg, Principe de gli Albanesi…”

Përkthim shqip
“Gjergj Kastrioti, i quajtur Skënderbeu, princ i shqiptarëve…”

Ky formulim është themelor: “Principe de gli Albanesi” nuk lë hapësirë për interpretim tjetër etnik.

Pasazh tjetër nga i njëjti autor
“…huomo d’animo Albanese, nato da nobil sangue d’Albania.”

Përkthim:
“…burrë me shpirt shqiptar, i lindur nga gjak fisnik i Arbërisë.”

Orbini nuk e lidh Skënderbeun me ndonjë identitet serb; përkundrazi, e thekson prejardhjen arbërore.

6. Burimet raguziane: Skënderbeu si prijës i Arbërisë
Burimet raguzane janë dokumente të Dubrovnikut (Raguzës mesjetare), si: akte të Senatit, korrespondencë diplomatike, raporte tregtare, kronika lokale (shek. XV).

Këto burime janë bashkëkohore me Skënderbeun dhe ekstremisht të sakta terminologjikisht, sepse Raguza ishte republikë diplomatike.

Shembuj përfaqësues nga dokumentet raguziane

1448, Senati i Raguzës⁷
“Magnifico et potenti viro domino Georgio Castrioto, domino Albaniae.”

Përkthim: “Fisnikut dhe të fuqishmit zot, Gjergj Kastriotit, zot i Arbërisë.”

1450, Vendim senatorial⁸
“Cum domino Georgio Castrioto, principe Albanensium, firmetur amicitia.”

Përkthim: “Të forcohet miqësia me Gjergj Kastriotin, prijës i shqiptarëve.”

1451, Akt financiar (Acta Consilii Rogatorum, vëll. IX, f. 156)

“Al magnifico Scanderbeg, signor d’Albania.”
Përkthim: “Për të madhërishmin Skënderbe, zot i Arbërisë.”

Në të njëjtat akte, Serbia përmendet veçmas si Rascia / Servia, çka përjashton çdo përzierje identitare.

7. Historiografia serbe moderne
Historiografia akademike serbe ka arritur në përfundime të njëjta.

1) Sima Ćirković
Ćirković është autoriteti më i madh serb për mesjetën ballkanike. Ky citim është i drejtpërdrejtë dhe i qartë etnikisht:

**„Skenderbeg je bio albanski velikaš, koji je predvodio arbanaški otpor Osmanlijama.“**⁹
Përkthim: “Skënderbeu ishte fisnik shqiptar, udhëheqës i rezistencës arbërore.”

2) Momčilo Spremić
Momčilo Spremić është një autoritet i padiskutueshëm sot në Serbi (anëtar i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve – SANU). Në veprën e tij monumentale “Despot Đurađ Branković i njegovo doba” (Despot Gjergj Brankoviqi dhe koha e tij), Spremić: i cilëson Kastriotët si “arbanaški gospodari” (zotëritë arbërorë), analizon martesat midis familjeve Kastrioti, Arianiti dhe Brankoviq si martesa ndëretnike, mes dy subjekteve politike dhe etnike të ndryshme: shqiptarë dhe serbë

**„Porodica Kastriota spadala je u red arbanaških gospodara.“**¹⁰
Përkthim: “Familja Kastrioti bënte pjesë në radhën e zotërve arbërorë.”

3) Ilarion Ruvarac
Ruvarac ishte pionier i kritikës burimore në historiografinë serbe dhe kundërshtar i miteve nacionaliste.

Vepra

• Ilarion Ruvarac, Izabrani spisi
• Novi Sad: Matica srpska, 1934

Citimi
„Pokušaji da se Skenderbeg proglasi Srbinom nemaju nikakvog oslonca u izvorima.“

Përkthim
“Përpjekjet për ta shpallur Skënderbeun serb nuk kanë asnjë mbështetje në burime.”

Referencë

f. 212

4) Vladimir Ćorović
Vepra

Vladimir Ćorović, Istorija Jugoslavije

Beograd, 1933

Citimi

„Đurađ Kastriot Skenderbeg, vođa Albanaca, bio je jedna od najznačajnijih ličnosti balkanske istorije XV veka.“

Përkthim

“Gjergj Kastrioti Skënderbeu, udhëheqës i shqiptarëve, ishte një nga figurat më të rëndësishme të historisë ballkanike të shekullit XV.”

Referencë

f. 289

5) Radovan Samardžić

Vepra

Radovan Samardžić, Mehmed II Osvajač i njegova epoha

Beograd, 1967

Citimi

„Skenderbeg je u istoriji ostao upamćen kao simbol albanskog otpora Osmanlijama.“

Përkthim

“Skënderbeu në histori ka mbetur i kujtuar si simbol i rezistencës shqiptare ndaj osmanëve.”

Referencë

f. 193

6) Dušan Bataković

Vepra

Dušan T. Bataković, Nova istorija srpskog naroda

Beograd: Naš dom, 2000

Citimi

„Albanski pokret pod Skenderbegom imao je poseban karakter i nije bio deo srpske državne tradicije.“

Përkthim

“Lëvizja shqiptare nën Skënderbeun kishte karakter të veçantë dhe nuk ishte pjesë e traditës shtetërore serbe.”

Referencë

f. 87

Përmbledhje sintetike

Nga historiografia serbe akademike rezulton një konsensus i qartë:

Skënderbeu: quhet albanski velikaš / vođa Albanaca,përfaqëson rezistencë shqiptare (arbërore), nuk lidhet etnikisht apo shtetërisht me Serbinë.

Pretendimet e kundërta:

refuzohen shprehimisht si të pambështetura në burime.

Shënim kritik

Duhet theksuar se forma e mbiemrit Kastriotić, e hasur herë pas here në publicistikë moderne, nuk dëshmohet në asnjë burim mesjetar autentik. Në dokumentet serbe dhe sllavo-kishtare të shek. XV (p.sh. aktet e Manastirit të Hilandarit, përfshirë Adelfatin e vitit 1426), emri i familjes paraqitet në mënyrë të qëndrueshme si Kastriot (Гьонъ Кастриотъ, Рѣпошь Кастриотъ, Гьорьгь Кастриотъ), pa prapashtesën patronimike sllave -ić. E njëjta formë ruhet edhe në burimet raguziane, veneciane dhe latine (Georgius Castriotus, Scanderbeg Castrioto). Përdorimi i formës Kastriotić përbën një sllavizim të vonë, anakronik dhe pa bazë dokumentare në burimet primare të periudhës, dhe si i tillë nuk gjen mbështetje as në historiografinë akademike serbe bashkëkohore.

8. Përfundime

Analiza e dokumenteve serbe juridike e kishtare, e burimeve raguziane dhe e historiografisë serbe moderne çon në përfundime të qarta:
Familja Kastrioti identifikohet në burime serbe si arbërore, jo serbe. Skënderbeu trajtohet nga Ragusa si prijës i Arbërisë dhe aktor politik i pavarur. Historiografia serbe akademike e pranon këtë realitet dhe refuzon interpretimet nacionaliste të vona.Kur një manastir serb i shek. XV, një bashkëkohës serb i Skënderbeut, një akademik i SANU-së, dhe historianë serbë arrijnë në të njëjtin përfundim, kemi të bëjmë me një konsensus burimor ndërkohor, jo me konstrukt modern.

Fusnota / Bibliografi

• Danilo II, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih, Beograd, 1935.
• A. Jevtić (red.), Hilandarske povelje, Beograd, 1997, nr. 46–48.
• Lj. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma, knj. I, Beograd, 1929, f. 455–460.
• G. Tomović, Natpisi na Svetoj Gori, Beograd, 1974, nr. 89.
• K. Mihajloviq, Janičarove uspomene, Beograd, 1959.
• J. Radonić, Akta i povelje Dubrovačke Republike, vëll. II–III.
• Po aty, vëll. I, f. 237.
• Po aty, vëll. II, f. 41.
• S. Ćirković, Srbi među evropskim narodima, Beograd, 2004, f. 74.
• M. Spremić, Despot Đurađ Branković i njegovo doba, Beograd, 1994.
• Ilustrim: Fragment nga mbishkrimi mortor i Reposh Kastriotit